In de internationale publicatie Constellations of Hope onderzoeken Charlotte Kobus, Susan Klijsen-van Elteren en Rosa Raaphorst hoe onderwijs studenten kan stimuleren om bestaande economische aannames kritisch te bevragen en alternatieve toekomstperspectieven te verbeelden.
Hoe onderwijs ruimte kan bieden voor andere economische denkbeelden
Hoe kan onderwijs bijdragen aan een andere kijk op economie en samenleving? En hoe kunnen studenten leren om bestaande systemen kritisch te bevragen en alternatieven te verbeelden? In de internationale publicatie Constellations of Hope staat deze vraag centraal. In het hoofdstuk Addressing PO through Radical Imagination onderzoeken Charlotte Kobus, Susan Klijsen-van Elteren en Rosa Raaphorst hoe onderwijs ruimte kan bieden aan die verbeeldingskracht. Charlotte was eerder werkzaam bij BWNO en het lectoraat Ondenkbare Marketing.
Geplande overbodigheid als ingang voor systeemverandering
Het hoofdstuk gebruikt geplande overbodigheid (planned obsolescence) als concrete ingang om de dominante logica van wegwerpproducten en -consumptie te onderzoeken. Denk aan producten die bewust een beperkte levensduur hebben, moeilijk te repareren zijn of door marketing en trends snel als verouderd worden gezien.
De auteurs benaderen geplande overbodigheid niet alleen als een technisch of bedrijfseconomisch vraagstuk, maar als een uitkomst van een breder economisch systeem waarin voortdurende groei, consumptie en vervanging centraal staan. Dat roept ook vragen op over de waarden en aannames die in het onderwijs worden overgedragen. Duurzaamheid krijgt bijvoorbeeld steeds vaker aandacht, terwijl bestaande modellen en instrumenten tegelijkertijd groei, concurrentie en efficiëntie blijven benadrukken.
Studenten als medeonderzoekers
In een actieonderzoek van achttien maanden onderzochten studenten samen met de auteurs hoe geplande overbodigheid ontstaat en welke alternatieven denkbaar zijn. Studenten werden daarbij niet alleen gezien als deelnemers, maar als medeonderzoekers. Door het vraagstuk vanuit verschillende perspectieven te benaderen, konden zij de onderliggende structuren en aannames kritisch onderzoeken.
Een concreet resultaat van dit proces is We’ve Had Enough! The Game: een rollenspel waarin deelnemers gezamenlijk een symbolische berg afval proberen af te breken. Ze nemen verschillende rollen aan, zoals ondernemer, activist, docent of reparateur, en onderzoeken vanuit die perspectieven hoe geplande overbodigheid kan worden tegengegaan.
Het spel maakt zichtbaar dat systeemverandering niet bij één individu of organisatie ligt. Verschillende perspectieven, belangen en mogelijke oplossingen komen samen. Juist door samenwerking kunnen deelnemers nadenken over veranderingen die verder gaan dan individuele keuzes of technische oplossingen.
Ruimte voor alternatieven
Het hoofdstuk verkent onder meer de ideeën van sufficiëntie, regeneratie en convivialiteit. Deze perspectieven bieden een andere kijk op productie, consumptie en de inrichting van de samenleving. Niet steeds méér produceren en consumeren, maar nadenken over wat genoeg is, hoe we sociale en ecologische systemen kunnen herstellen en hoe mensen meer invloed kunnen hebben op hun leefomgeving.
Daarmee sluit het hoofdstuk aan bij de vragen die binnen het lectoraat Ondenkbare Marketing centraal staan: welke economische aannames vinden we vanzelfsprekend, en welke alternatieven kunnen we ons voorstellen? Het gaat niet alleen om het verminderen van negatieve effecten, maar ook om het verbeelden van andere waarden en manieren van organiseren die bijdragen aan brede welvaart.
Zoals Susan Klijsen-van Elteren het verwoordt: “Het gaat er niet om geplande overbodigheid simpelweg ‘op te lossen’, maar onze verbeeldingskracht in te zetten om het dominante groeidenken uit te dagen en de weg vrij te maken voor een regeneratieve toekomst.”
Ook Rosa Raaphorst benadrukt het belang van die bredere blik: “Door geplande overbodigheid te onderzoeken, kijken we niet alleen naar onnodige consumptie en productie, maar ook naar de onderliggende waarden en structuren van onze economie. Dat helpt ons om alternatieven te verbeelden die beter bijdragen aan brede welvaart.”
Onderwijs als aanjager van verbeeldingskracht
De auteurs laten zien hoe onderwijs een plek kan zijn waar studenten niet alleen kennis en vaardigheden opdoen, maar ook leren om bestaande structuren ter discussie te stellen. Door ruimte te maken voor kritische reflectie, samenwerking en verbeeldingskracht kunnen studenten zich andere toekomstbeelden voorstellen en hun eigen rol daarin onderzoeken.
Addressing PO through Radical Imagination maakt deel uit van Constellations of Hope: Catalysing the Emergence of a Human Revolution. Deze internationale publicatie bundelt voorbeelden en perspectieven van docenten en professionals die onderzoeken hoe vernieuwende vormen van leren kunnen bijdragen aan systeemverandering en hoopvolle toekomstperspectieven.
De publicatie is onderdeel van No Limits to Hope, een samenwerking tussen The Fifth Element en het WEEC Network, en is verbonden aan The Club of Rome.
Benieuwd naar de publicatie?
Constellations of Hope is gratis online te lezen en ook als hardcopy verkrijgbaar via The Fifth Element.